Điều gì khiến giống Bourbon tại Cầu Đất trở thành một biểu tượng cà phê suốt gần một thế kỷ?
Khi “Mocha” không còn chỉ là tên một vùng đất
Để hiểu vì sao người Pháp gọi cà phê Đà Lạt là Moka, cần quay lại thế kỷ XVIII. Khi ấy, cảng Al-Makha (Mocha) của Yemen là trung tâm giao thương cà phê lớn nhất thế giới với châu Âu. Những lô cà phê Arabica từ đây nổi tiếng bởi hương chocolate, trái cây khô và hậu vị đặc biệt tinh tế.
Dần dần, trong mắt giới tiêu dùng châu Âu, “Mocha” vượt khỏi ý nghĩa địa lý thông thường. Nó trở thành biểu tượng cho những dòng cà phê cao cấp và đắt giá.
Vì thế, khi người Pháp bắt đầu phát triển cà phê tại Đông Dương, họ cũng mang theo tham vọng tái tạo lại “hương vị Mocha” nổi tiếng ấy trên các cao nguyên nhiệt đới.
Hành trình của Bourbon tại cao nguyên Lang-Biang
Theo các tài liệu của ngành nông nghiệp Đông Dương, giống Arabica đầu tiên được đưa vào Việt Nam từ năm 1857 là Typica. Tuy nhiên, đến khoảng năm 1927, người Pháp mới bắt đầu nhập giống Bourbon từ đảo Réunion (trước đây gọi là Île Bourbon) để trồng thử nghiệm quy mô lớn tại cao nguyên Lâm Viên.
Những khảo sát thời bấy giờ cho thấy vùng Đà Lạt và Cầu Đất sở hữu điều kiện gần như lý tưởng cho Arabica:
Chính điều kiện khí hậu ấy giúp quả cà phê chín chậm hơn, tích lũy lượng đường và axit tự nhiên tốt hơn, từ đó tạo nên cấu trúc hương vị thanh, sâu và phức hợp hơn nhiều vùng khác.
Trong nhiều báo cáo thương mại thời kỳ này, Bourbon trồng tại Lang-Bian thường được ghi chú bằng tên thương mại “Moka de Dalat” hoặc “Moka du Lang-Biang”.
Vì sao Bourbon lại được gọi là “Moka”?
Câu trả lời nằm ở chiến lược thương mại của người Pháp. Thị trường châu Âu khi ấy đặc biệt yêu thích cà phê Mocha Yemen. Vì vậy, các thương nhân Pháp đã dùng tên gọi “Moka” để gợi liên tưởng đến chất lượng và phong vị cao cấp của dòng cà phê nổi tiếng này.
Trong nhiều tài liệu nông nghiệp cũ, người ta còn ghi chú:
“Culture du caféier Bourbon (connu sous le nom de Moka)”
tức:
“Trồng cây cà phê Bourbon (được biết đến dưới tên gọi Moka)”.
Nói cách khác, Moka tại Đà Lạt không hoàn toàn là một giống riêng biệt, mà chủ yếu là cách gọi thương mại dành cho Bourbon chất lượng cao được trồng ở vùng cao nguyên.
Dấu ấn riêng của Moka Cầu Đất - thủ phủ Arabica của Việt Nam
Dù không mang nguồn gốc di truyền trực tiếp từ Mocha Yemen, Moka Cầu Đất vẫn sở hữu bản sắc rất riêng.
Khí hậu, thổ nhưỡng của Cầu Đất rất thích hợp trồng cà phê Arabica
Khí hậu lạnh, sương mù dày và độ cao đặc trưng của Cầu Đất tạo nên những hạt Arabica có:
Đó cũng là lý do Moka Cầu Đất từng được xem là một trong những dòng Arabica tinh tế nhất Việt Nam.
Sự kết hợp giữa giống Bourbon cổ và điều kiện thổ nhưỡng đặc thù đã giúp vùng đất này xây dựng danh tiếng riêng trong suốt nhiều thập kỷ.
Vì sao Moka Cầu Đất ngày càng hiếm?
Ngày nay, những vườn Moka nguyên bản tại Cầu Đất không còn nhiều.
Nguyên nhân lớn nhất nằm ở năng suất và khả năng kháng bệnh. Bourbon là giống khá “khó tính”:
Trong khi đó, các giống lai như Catimor cho năng suất tốt hơn và ổn định hơn về mặt kinh tế. Vì lý do sinh kế, nhiều diện tích Moka cũ tại Lâm Đồng đã dần được thay thế trong vài thập kỷ qua.
Điều này giúp sản lượng cà phê tăng lên, nhưng đồng thời cũng khiến những dòng Arabica cổ mang hương vị tinh tế trở nên hiếm hơn.
Giá trị của Moka Cầu Đất ngày nay
Việc xác định Moka Cầu Đất thực chất thuộc nhóm Bourbon không làm giảm đi giá trị của nó. Ngược lại, điều này giúp câu chuyện cà phê Việt Nam trở nên rõ ràng và có chiều sâu lịch sử hơn.
Việc xác định Moka Cầu Đất thực chất thuộc nhóm Bourbon không làm giảm đi giá trị của nó. Ngược lại, điều này giúp câu chuyện cà phê Việt Nam trở nên rõ ràng và khoa học hơn. Danh tiếng của Moka Cầu Đất không đến từ việc “mượn tên” Mocha Yemen, mà từ sự kết hợp giữa một giống Arabica cổ và điều kiện sinh thái đặc biệt của vùng cao nguyên Đà Lạt. Chính sự kết hợp đó đã tạo nên một dòng cà phê mang bản sắc riêng.
Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn những vườn Moka còn sót lại không chỉ mang ý nghĩa nông học. Đó còn là cách gìn giữ một phần lịch sử của ngành cà phê Việt Nam – một di sản nhỏ nhưng giàu giá trị trên bản đồ cà phê thế giới.